موضوع مهمی را مطرح کردی. «آب آوردن ریه» جویس الفاخر و جویس انرژی زا و جویس انبه یا بهاصطلاح علمی ادم ریوی (Pulmonary Edema) یکی از خطرناکترین اختلالات تنفسی است که در آن مایع در فضای هوایی و بافتی ریه جمع میشود و مانع تبادل طبیعی اکسیژن و دیاکسیدکربن میگردد. پرسش تو دربارهی ارتباط پاد (Pod) یا همان سیگار الکترونیکی کوچک با این پدیده، پرسشی جدی و علمی است، چون بسیاری از کاربران این دستگاهها تصور میکنند که بخار حاصل از پاد «بیضرر» است یا فقط «بخار آب» است. اما این باور، اشتباه است. در ادامه، بهصورت جامع و مرحلهبهمرحله، از دیدگاه فیزیولوژی، شیمی، آسیبشناسی و مطالعات علمی بررسی میکنیم که آیا پاد میتواند باعث آب آوردن ریه شود یا نه.
۱. مقدمه: پاد چیست و بخار آن از چه ساخته شده؟
پاد دستگاهی است که با حرارت دادن به مایعی مخصوص (که به آن جویس یا ایلیکویید میگویند)، بخار تولید میکند. این مایع معمولاً ترکیبی از چهار جزء اصلی است:
- پروپیلن گلیکول (Propylene Glycol – PG)
- گلیسرین گیاهی (Vegetable Glycerin – VG)
- نیکوتین (Nicotine)
- طعمدهندههای شیمیایی (Flavorings)
بخار تولیدشده توسط پاد در واقع بخار آب خالص نیست، بلکه ذرات میکروسکوپی از این مواد شیمیایی است که وارد مجاری تنفسی میشوند. همین بخارهای شیمیایی میتوانند اثراتی جدی بر ریه بگذارند.
۲. آب آوردن ریه چیست؟
برای درک ارتباط پاد با این بیماری، ابتدا باید بفهمیم «آب آوردن ریه» دقیقاً چه معنایی دارد.
ادم ریوی زمانی رخ میدهد که مایع از مویرگهای ریه وارد فضاهای هوایی (آلوئولها) شود. در حالت طبیعی، این فضاها با هوا پر میشوند تا اکسیژن به خون منتقل شود. اما وقتی این فضاها از مایع پر شوند، تنفس دشوار میشود و اکسیژن کافی به بدن نمیرسد.
علائم معمول آن عبارتاند از:
- تنگی نفس شدید
- سرفه همراه با کف یا خلط صورتیرنگ
- خسخس سینه
- احساس سنگینی در قفسه سینه
- کبودی لبها و ناخنها
۳. علتهای اصلی آب آوردن ریه
ادم ریوی معمولاً به دو دسته تقسیم میشود:
- ادم ریوی قلبی (Cardiogenic): ناشی از نارسایی قلب در پمپاژ خون، که باعث تجمع مایع در ریه میشود.
- ادم ریوی غیرقلبی (Non-Cardiogenic): بهدلیل آسیب مستقیم به بافت ریه، مانند عفونت، استنشاق مواد سمی، یا واکنشهای التهابی.
پاد و سایر دستگاههای بخاردار در دستهی دوم قرار میگیرند، چون ممکن است باعث آسیب شیمیایی و التهابی به بافت ریه شوند.
۴. مکانیسم احتمالی تأثیر پاد بر ایجاد ادم ریوی
چندین مکانیسم (فرآیند) علمی وجود دارد که میتواند توضیح دهد چطور استفاده از پاد ممکن است باعث آب آوردن ریه شود.
الف) التهاب شیمیایی (Chemical Pneumonitis)
بخار پاد حاوی مواد تحریککنندهای است که میتوانند لایهی داخلی مجاری تنفسی را بسوزانند. موادی مانند پروپیلن گلیکول و طعمدهندهها وقتی حرارت میبینند، ترکیباتی مانند آلدئیدها و آکریلین تولید میکنند که به سلولهای پوشانندهی آلوئول آسیب میزنند.
این آسیب باعث نشت مایع از مویرگها به داخل آلوئولها میشود و در نتیجه، ادم ریوی شکل میگیرد.
ب) واکنش التهابی و افزایش نفوذپذیری مویرگها
مطالعات نشان دادهاند که بخار پاد باعث آزاد شدن مولکولهای التهابی مانند اینترلوکین-۶ (IL-6)، TNF-α و IL-8 در بافت ریه میشود. این مواد باعث میشوند دیوارهی مویرگهای ریه نفوذپذیرتر شود و مایع پلاسما به داخل آلوئول نشت کند.
ج) واکنش آلرژیک یا حساسیتی
در برخی افراد، طعمدهندهها یا ترکیبات مایع پاد ممکن است واکنش آلرژیک ایجاد کنند. این واکنش باعث تورم و تجمع مایع در بافت ریه میشود که گاهی با ادم ریوی اشتباه گرفته میشود.
د) تجمع چربیها در سلولهای ریه (Lipoid Pneumonia)
برخی مایعات پاد حاوی روغنها یا ترکیبات چرب هستند. اگر این ذرات وارد آلوئولها شوند، سلولهای دفاعی بدن (ماکروفاژها) سعی در بلع آنها دارند، اما چون قابلهضم نیستند، باعث التهاب مزمن و تجمع مایع میشوند. این وضعیت ممکن است به ادم ریوی شباهت داشته باشد.
۵. شواهد علمی و مطالعات موردی
در سال ۲۰۱۹، نوعی بیماری ریوی حاد در آمریکا شایع شد که به آن EVALI (E-cigarette or Vaping Associated Lung Injury) گفته شد. بیماران دچار تنگی نفس، سرفه، تب و در بسیاری از موارد ادم ریوی غیرقلبی بودند.
نمونههای بیوپسی از ریهی بیماران نشان داد که بافت ریه متورم و پر از مایع است و درون سلولهای ماکروفاژ، قطرات چربی و ترکیبات شیمیایی دیده میشود.
مطالعهای در مجلهی New England Journal of Medicine در همان سال گزارش کرد که بخار مایعات حاوی ویتامین E استات (که در برخی کارتریجهای غیرقانونی وجود داشت) عامل اصلی آسیبهای ریوی بود. اما حتی مایعات قانونی نیز در برخی موارد واکنشهای مشابه ایجاد کردهاند.
در بررسیهای حیوانی نیز نشان داده شده است که قرار گرفتن موشها در معرض بخار نیکوتین سالت (که در پادها استفاده میشود) موجب افزایش نفوذپذیری مویرگهای ریوی و تجمع مایع در بافت ریه میگردد.
۶. تفاوت بین بخار پاد و بخار آب
یکی از تصورات غلط رایج این است که بخار پاد همان بخار آب است. در واقع، بخار پاد ترکیبی از آئروسلهای شیمیایی است، یعنی ذرات مایع و جامد بسیار ریز که در هوا معلقاند.
این ذرات وقتی وارد ریه میشوند، روی دیوارهی آلوئول مینشینند و بدن نمیتواند آنها را بهراحتی دفع کند. در نتیجه، تجمع این ذرات میتواند باعث التهاب، ترشح مایع و کاهش خاصیت ارتجاعی بافت ریه شود.
برخلاف بخار آب که بیضرر و موقتی است، ذرات بخار پاد در ریه باقی میمانند و اثر تجمعی دارند.
۷. نقش نیکوتین در آسیب ریه
نیکوتین خود مادهای سمی است که باعث تنگ شدن عروق خونی (وازوکانستریکشن) میشود. وقتی مویرگهای ریه تنگ میشوند، فشار درون مویرگی افزایش مییابد و ممکن است باعث نشت مایع به بافت اطراف شود.
همچنین نیکوتین موجب افزایش تولید رادیکالهای آزاد (مولکولهای ناپایدار و آسیبزا) میشود که سلولهای ریه را تخریب میکنند. در نتیجه، سد دفاعی طبیعی آلوئولها ضعیف میشود و مایع راحتتر وارد فضای هوایی میگردد.
۸. آسیبهای خاص ناشی از ترکیبات شیمیایی
برخی از ترکیبات در مایع پاد مانند دیاستیل (Diacetyl) که برای طعمدهی کرهای استفاده میشود، شناختهشدهترین عامل بیماری موسوم به «ریه پاپکورن» است.
این ماده باعث زخم و التهاب در مجاری هوایی کوچک میشود که میتواند بهطور غیرمستقیم منجر به تجمع مایع و انسداد تنفسی شود.
همچنین ترکیباتی مانند فرمالدهید و آکرولئین که هنگام حرارتدیدن مایع تولید میشوند، اثرات مشابهی دارند.
۹. علائم اولیهی آسیب ریوی ناشی از پاد
پیش از آنکه ادم ریوی شدید بروز کند، معمولاً علائم خفیفتری ظاهر میشود:
- سرفه خشک یا خلطدار
- تنگی نفس هنگام فعالیت
- احساس سوزش در گلو یا سینه
- خستگی مفرط
- صداهای غیرطبیعی در هنگام تنفس
اگر مصرف ادامه یابد، این علائم میتوانند به شکل حادتر یعنی آب آوردن ریه تبدیل شوند.
۱۰. تفاوت بین ادم ریوی ناشی از پاد و ادم قلبی
ادم ریوی قلبی معمولاً همراه با بیماریهای مزمن قلبی، فشار خون بالا یا نارسایی بطن چپ است. اما در مصرفکنندگان پاد، معمولاً سابقهی قلبی وجود ندارد. در این موارد، ادم ناشی از آسیب مستقیم به بافت ریه است.
در سیتیاسکن بیماران، الگوهای خاصی از سایههای منتشر در ریه دیده میشود که به آن Ground-Glass Opacity گفته میشود، نشانهای از التهاب و مایع در آلوئولها.
۱۱. درمان و روند بهبودی
اگر ادم ریوی ناشی از مصرف پاد باشد، اولین گام قطع کامل مصرف است. در موارد خفیف، التهاب ممکن است طی چند هفته برطرف شود، اما در موارد شدید، نیاز به بستری در بخش مراقبتهای ویژه وجود دارد.
درمانها معمولاً شامل:
- اکسیژندرمانی
- داروهای ضدالتهاب (کورتیکواستروئیدها)
- آنتیبیوتیک در صورت عفونت ثانویه
- کنترل دقیق مایعات بدن
در برخی بیماران، آسیب دائمی به بافت ریه باقی میماند و ظرفیت تنفسی آنها هرگز به حالت طبیعی بازنمیگردد.
۱۲. خطر در نوجوانان و جوانان
تحقیقات نشان دادهاند که ریهی افراد جوانتر نسبت به آسیبهای شیمیایی حساستر است. از آنجا که پادها به دلیل ظاهر مدرن و طعمهای میوهای محبوب جوانان شدهاند، خطر بروز ادم ریوی در این گروه بیشتر است، چون آنها ممکن است در مدت کوتاهی مقدار زیادی بخار نیکوتین استنشاق کنند.
در نوجوانان، ریه هنوز در حال رشد است و مواجهه با ترکیبات شیمیایی میتواند تغییرات دائمی در ساختار آلوئولها ایجاد کند.
۱۳. تأثیر طولانیمدت
هنوز دادههای کافی از اثرات طولانیمدت پادها وجود ندارد، چون استفاده گسترده از آنها پدیدهای نسبتاً جدید است. اما شواهد اولیه نشان میدهد که استفادهی مزمن ممکن است باعث:
- فیبروز ریوی (سفت شدن بافت ریه)
- کاهش تبادل گاز
- افزایش خطر عفونتهای تنفسی
- و در نهایت، ادم مزمن ریوی شود.
۱۴. تفاوت نوع مایع در میزان خطر
مایعهای غیرقانونی یا دستساز خطر بسیار بیشتری دارند، چون ممکن است حاوی ترکیبات روغنی یا افزودنیهای خطرناک باشند. حتی در مایعات مجاز، گرمای بیش از حد دستگاه یا استفادهی طولانیمدت میتواند مواد سمی تولید کند.
پادهای یکبارمصرف که برای راحتی طراحی شدهاند معمولاً از نیکوتین سالت با غلظت بالا (۲۰ تا ۵۰ میلیگرم در میلیلیتر) استفاده میکنند، که جذب بالایی دارد و به بدن فشار بیشتری وارد میکند.
۱۵. بررسی بالینی: چرا همه مصرفکنندگان دچار ادم نمیشوند؟
پاسخ در تفاوتهای ژنتیکی، ایمنی و شدت استفاده نهفته است. بعضی افراد ممکن است فقط دچار التهاب خفیف شوند، در حالی که دیگران (بهویژه افراد مبتلا به آسم یا آلرژی) واکنش شدیدتری نشان دهند.
به علاوه، کیفیت مایع و نوع دستگاه نیز نقش مهمی دارد؛ هرچه حرارت بالاتر باشد، احتمال تولید مواد سمی و در نتیجه آسیب ریه بیشتر میشود.
۱۶. دیدگاه سازمانهای بهداشتی جهانی
سازمان جهانی بهداشت (WHO) و مرکز کنترل بیماریهای آمریکا (CDC) بارها هشدار دادهاند که استفاده از پادها «بیخطر» نیست و میتواند منجر به آسیبهای ریوی شدید شود.
در گزارش سال ۲۰۲۰ CDC آمده است که بیش از ۲۵۰۰ مورد بستری مرتبط با EVALI ثبت شده که بخش قابلتوجهی از آنها دچار ادم ریوی بودهاند.
۱۷. جمعبندی علمی
پادها با اینکه نسبت به سیگار سنتی دود قیر و مونوکسیدکربن تولید نمیکنند، ولی به دلیل ترکیبات شیمیایی خاص، میتوانند باعث التهاب و نشت مایع در بافت ریه شوند.
بنابراین پاسخ علمی روشن است:
بله، استفاده از پاد میتواند باعث آب آوردن ریه شود، بهویژه در مصرف مداوم، مایعات غیراستاندارد یا در افرادی با زمینهی حساسیت ریوی.
۱۸. نتیجهگیری
آب آوردن ریه در اثر مصرف پاد یک واقعیت نادر ولی خطرناک است. بخار تولیدشده از این دستگاهها حاوی موادی است که ریه برای آنها طراحی نشده است. ورود مداوم این ذرات به آلوئولها، سد طبیعی مویرگها را از بین میبرد و باعث نشت مایع به درون بافت میشود.
اگرچه بسیاری از تولیدکنندگان سعی دارند پاد را بهعنوان «راه امنتر سیگار کشیدن» تبلیغ کنند، اما علم تاکنون نشان داده که این وسایل فقط شکل جدیدی از خطر هستند، نه جایگزینی بیخطر.
در نهایت، تنها راه مطمئن برای پیشگیری از آب آوردن ریه یا آسیبهای مشابه، ترک کامل نیکوتین است. ریه انسان شگفتانگیز است و در صورت توقف مصرف، در بسیاری از موارد توانایی ترمیم دارد، اما تکرار آسیبهای شیمیایی میتواند به نقطهی بازگشتناپذیر برسد.
اگر بخواهی، میتوانم بخش دوم این بحث را هم بنویسم که شامل چگونگی ترمیم ریه پس از آسیب ناشی از پاد، روشهای پاکسازی طبیعی ریه، و تمرینات تنفسی علمی است تا بدنت بتواند بهتر بازسازی شود.